اول : وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ [ النحل 68 ] . و وحى كرد پروردگارت بزنبور عسل كه خانه‌هائى از كوهها و درختان و آنچه بنا ميكنند برگزين . . . در مجمع البيان « 1 » گويد : عرش در اين آيه بمعنى بناء است ، و جمله : وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ ، را گواه آورده ، يعنى از آنچه بناء ميكنند . و روى اين اصل معنى آيه چنين مىشود كه : بناء خدا در خلقت زمين و آسمان بر آب بوده . و اين سخن را از ابو عبيده نيز نقل كرده است . و باز ميفرمايد : دوم : وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ [ اعراف 137 ] و زير و زبر كرديم آنچه فرعون و فرعونيان ميساختند و آنچه بنا ميكردند . عرش در اين آيه نيز بر حسب نقل مجمع از ابو عبيده و غيره بمعنى بنا و سازمانست ، و در المنجد گويد : عرش مصدر است و بمعنى ركن و قوام آمده . بنابرآنچه گذشت اگر معنى عرش در آيهء مورد بحث بنا و قوام بمعنى مصدر باشد ، معنى آيه چنان مىشود كه : سازمان و قوام آفرينش الهى بر آب نهاده شده بود ، و بعبارت روشنتر : مادهء اصلى آفرينش زمين و آسمان آب ( ماء ) بوده ، و آفريدگار بزرگ ، زمينها و آسمانها و ستارگانرا از همان مادّه پديد آورده « 2 » .

--> ( 1 ) - آيه : وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ . ( 2 ) - معنى فوق در صورتى است كه ضمير عرشه بخلق كه از فعل خلق مستفاد مىشود راجع شود كه « و كان بناء خلقه على الماء » بجاى : و كان عرش خلقه على الماء ، يا : و كان بنائه فى خلقه السموات و الأرض على الماء .